Nie każda osoba widoczna na okładce jest autorem książki. Dorota Jovanka Ćirlić to przede wszystkim tłumaczka literatury bałkańskiej, dzięki której polscy czytelnicy poznali prozę chorwacką, serbską, bośniacką i macedońską. Wyjaśniam, kim jest, jakie książki przełożyła i od których tytułów najlepiej zacząć lekturę.
Najważniejsze informacje o tłumaczce literatury bałkańskiej
- Specjalizacja obejmuje literaturę chorwacką, serbską, bośniacką i macedońską.
- Na publikacjach może pojawiać się także nazwisko Dorota Mentzel albo forma Ćirlić-Mentzel.
- Przekładała między innymi książki Dubravki Ugrešić, Mirka Kovača, Rumeny Bužarovskiej i Antego Tomića.
- Jej dorobek obejmuje powieści, eseje, dramaty i literaturę współczesną.
- Najlepszy wybór na początek zależy od tego, czy czytelnik szuka prozy psychologicznej, satyry, eseju czy literatury zaangażowanej.
Kim jest Dorota Jovanka Ćirlić i dlaczego pojawia się przy książkach
Najkrócej mówiąc, jest polską tłumaczką i pośredniczką między kulturami. Jej nazwisko na karcie tytułowej nie oznacza współautorstwa powieści, lecz odpowiedzialność za przeniesienie jej języka, stylu, humoru i kontekstu do polszczyzny.
W obiegu można spotkać kilka wariantów jej nazwiska, między innymi Dorota Mentzel oraz Dorota Jovanka Ćirlić-Mentzel. To ważna informacja podczas kompletowania bibliografii, ponieważ wyszukiwanie tylko jednej formy może nie pokazać pełnego dorobku.
Jej praca nie ogranicza się do prostego przekładania słów. Tłumaczka musi zdecydować, jak oddać idiom, żart, aluzję polityczną albo regionalny sposób mówienia tak, aby tekst był zrozumiały po polsku, ale nie stracił swojej bałkańskiej tożsamości. Właśnie dlatego przy literaturze tego typu tłumacz staje się niewidocznym współtwórcą doświadczenia lekturowego.
Jakie języki i obszary literatury obejmuje jej dorobek
Ćirlić pracuje przede wszystkim z językami i literaturami dawnej Jugosławii. W bibliografiach pojawiają się przekłady z serbskiego, chorwackiego, bośniackiego i macedońskiego, a więc z obszarów, które łączy historia, lecz różnią doświadczenia społeczne i tradycje literackie.
Zakres tematyczny jest szeroki. To zarówno współczesna proza obyczajowa, jak i literatura wojenna, eseistyka polityczna, dramat oraz teksty o pamięci, migracji, tożsamości i rozpadzie wspólnoty. Biblioteka Narodowa rejestruje między innymi jej przekład powieści „Lis” Dubravki Ugrešić, książki mocno związanej z tematami literatury, pamięci i doświadczenia emigracji.
Nie oznacza to jednak, że każdy przekład ma ciężki albo historyczny charakter. W dorobku znajdują się również teksty ironiczne, satyryczne i mocno osadzone w codzienności. Ta różnorodność sprawia, że jej nazwisko mogą znaleźć zarówno czytelnicy literatury ambitnej, jak i osoby szukające wyrazistej, współczesnej fabuły.
Od których książek zacząć lekturę
Jeżeli ktoś dopiero poznaje przekłady tej tłumaczki, nie polecałbym zaczynać od przypadkowego tytułu. Lepiej dopasować książkę do własnego gustu, bo jej dorobek obejmuje bardzo różne tonacje i gatunki.
| Tytuł | Autor | Dla kogo będzie dobrym wyborem |
|---|---|---|
| „Lis” | Dubravka Ugrešić | Dla osób zainteresowanych literaturą, pamięcią, tożsamością i emigracją. |
| „Kultura kłamstwa” | Dubravka Ugrešić | Dla czytelników, którzy wolą eseje polityczne i krytyczne spojrzenie na nacjonalizm. |
| „Krystaliczna sieć” | Mirko Kovač | Dla osób szukających ambitnej prozy o historii, relacjach i pamięci. |
| „Mój pan mąż” | Rumena Bužarovska | Dla czytelników zainteresowanych ironią, relacjami i codziennymi napięciami w związkach. |
| „W” | Igor Štiks | Dla osób, które lubią thriller polityczny oraz opowieści o nieoczywistej prawdzie. |
| „Czymże jest mężczyzna bez wąsów” | Ante Tomić | Dla czytelników szukających satyry, absurdu i barwnego obrazu prowincji. |
Szczególnie dobrym punktem wejścia może być „Mój pan mąż”. To książka pozornie lekka, ale pod ironią pokazuje nierówności, oczekiwania wobec małżeństwa i codzienne mechanizmy przemocy symbolicznej. Z kolei „Lis” wymaga większego skupienia, lecz wynagradza je wielowarstwową opowieścią o pisaniu i wykorzenieniu.
Jeśli czytelnik preferuje śmiech podszyty absurdem, ciekawą propozycją jest „Czymże jest mężczyzna bez wąsów”. Wydawnictwo Literackie podało dla polskiego wydania datę premiery 17 czerwca 2026 roku. To przykład przekładu, przy którym rytm dialogów i lokalny koloryt mają ogromne znaczenie dla odbioru całości.
Co wyróżnia jej przekłady
Najważniejsze jest wyczucie rejestru języka. Bohaterowie z Bałkanów nie mogą brzmieć tak, jakby wszyscy pochodzili z jednego polskiego miasta, ale przekład nie powinien też zamieniać się w sztuczną imitację obcego akcentu. Dobre rozwiązanie znajduje środek między naturalnością polszczyzny a zachowaniem kulturowego charakteru oryginału.
W tekstach Dubravki Ugrešić szczególne znaczenie mają ironia, intertekstualność i gry językowe. Artykuł opublikowany w czasopiśmie „Przekłady Literatur Słowiańskich” analizuje właśnie takie decyzje translatorskie, między innymi domestykację, dosłowność i zmiany znaczeniowe. Dla zwykłego czytelnika przekłada się to na prosty wniosek: różnice między oryginałem a przekładem nie muszą oznaczać błędu, lecz mogą wynikać z próby zachowania funkcji danego fragmentu.
W praktyce najbardziej doceniam przekłady, w których tłumacz nie wygładza na siłę niewygodnych emocji. Literatura z tego regionu często operuje czarnym humorem, gwałtowną zmianą tonu i mieszanką prywatnego doświadczenia z historią. Zbyt elegancka polszczyzna mogłaby odebrać jej energię, dlatego rytm i temperatura wypowiedzi są równie ważne jak zgodność słownikowa.
Jak sprawdzać książki przypisywane Dorocie Jovance Ćirlić
Przy zakupie albo kompletowaniu bibliografii najlepiej zacząć od strony redakcyjnej książki, a nie od opisu w księgarni. To tam znajduje się dokładna informacja o tym, z jakiego języka wykonano przekład, kto odpowiadał za redakcję oraz czy dane wydanie jest wznowieniem.
- Sprawdź nazwisko tłumaczki na stronie tytułowej i w metryce książki.
- Zwróć uwagę na wariant nazwiska, ponieważ może występować forma Mentzel lub Ćirlić-Mentzel.
- Porównuj rok wydania, gdy książka ukazała się w kilku oficynach.
- Nie traktuj liczby stron jako dowodu kompletności przekładu, ponieważ różne wydania mają inny skład i format.
- Przy literaturze eseistycznej sprawdź, czy książka zawiera przypisy, posłowie lub wstęp tłumaczki.
To ostatnie ma znaczenie zwłaszcza przy utworach mocno osadzonych w historii Jugosławii. Bez krótkiego kontekstu część aluzji może pozostać nieczytelna, a książka wyda się bardziej hermetyczna, niż jest w rzeczywistości. Sam zawsze traktuję posłowie i notę translatorską jako część lektury, nie dodatek do pominięcia.
Dlaczego jej nazwisko jest ważne dla polskich czytelników
Literatura bałkańska przez lata była w Polsce obecna nierównomiernie. Pojawiały się pojedyncze nazwiska i tytuły, lecz bez doświadczonych tłumaczy wiele książek nie miałoby szans dotrzeć do szerszej publiczności. Ćirlić pomaga budować ciągłość polskiej recepcji literatur południowosłowiańskich.
Jej dorobek pokazuje też, że przekład jest formą spotkania kultur, a nie tylko usługą techniczną. Dzięki niemu polski czytelnik może wejść w światy, w których inaczej działają pamięć rodzinna, język wspólnoty, stosunek do wojny czy obraz małżeństwa. To właśnie dlatego nazwisko tłumaczki może być dla mnie równie interesującą wskazówką wyboru jak nazwisko autora.
Nie szukałbym jednak jednej „najlepszej” książki sygnowanej tym nazwiskiem. Lepsza metoda to wybór według tematu i nastroju: Ugrešić dla eseju i ironii, Bužarovska dla relacji, Kovač dla pamięci, Štiks dla napięcia politycznego, a Tomić dla satyry. Wtedy łatwiej zobaczyć, jak szeroki jest zakres jej pracy translatorskiej.
Najlepszy sposób na poznanie tego dorobku
Najrozsądniej zacząć od jednej książki współczesnej, a później sięgnąć po tytuł bardziej eseistyczny. Taki dwugłos pokazuje, że Dorota Jovanka Ćirlić nie jest związana z jednym gatunkiem, lecz z całym obszarem literatury południowosłowiańskiej.
Jeśli zależy Ci na emocjach i relacjach, wybierz „Mój pan mąż”. Gdy interesują Cię historia, pamięć i literatura, dobrym kierunkiem będzie „Lis” albo „Krystaliczna sieć”. Przy lekkiej, ironicznej lekturze najlepiej sprawdzi się Tomić, a osoby zainteresowane polityką i językiem publicznym powinny sięgnąć po „Kulturę kłamstwa”.
Najważniejsze jest to, by nazwisko tłumaczki potraktować jako zaproszenie do konkretnego kręgu literatury. Za nim stoi nie jedna seria ani pojedynczy autor, lecz szeroki wybór książek, które pozwalają lepiej zrozumieć bałkańską wyobraźnię, jej poczucie humoru i trudną pamięć.
